New Page 1

وجوه افتراق  ميان اسم فاعل و صفت مشبهه

 

1 -  اسم فاعل  از هر دو قسم لازم و متعدي ساخته مي شود به خلاف  صفت  مشبهه  كه فقط از فعل  لازم گرفته  مي شود.

ذاهبٌ (اسم فاعل لازم)               ضاربٌ  ( اسم فاعل متعدي)

2 – اسم فاعل براي جميع  ازمنه ثلاثه (ماضي،  حال و مستقبل ) به كار ميرود و به خلاف صفت مشبهه كه فقط براي زمان ماضي متصل به حال به كار مي رود.

3 – اسم فاعل در حركات و سكنات وتعداد حروف موازن فعل مضارع است به خلاف صفت مشبهه كه غالبآ  هم وزن فعل  مضارع خود نيست وبه ندرت وبه قلت  مي توان موارد معدودي از قبيل  طاهر و شاحط را  سراغ داشت كه توازن در آنها برقرار است

ضارب و يضرب  هر دوكلمه داراي چهار حرف بوده  كه حرف دوم هر دوساكن و بقيه حروف آنها متحرك است .

4 – معمول منصوبي اسم فاعل بر خود اسم مقدم مي شود زيرا اسم فاعل در عمل قوي  مي باشد  اما معمول  منصوبي  صفت مشبهه  هيچگاه  بر خود صفت مشبهه مقدم نمي شود زيرا صفت مشبهه خود فرع اسم فاعل است واسم فاعل هم فرع فعل مضارع است .

5 – معمول اسم فاعل هم  مي تواند سببي باشد و هم اجبتي به خلاف معمول صفت مشبهه كه هميشه سببي است .

 – معمول  سببي  معمولي است كه متصل به ضمير  موصوفي  باشد و چون ما  بواسطه اين ضمير  براي بار دوم موصوف را در ذهن  خود مجسم مي سازيم  آن را معمول سببي  مي نامند.

-      معمول  اجنبي اسم ظاهري  است كه متصل به ضمير موصوفي نيست .

-      مانند سعيد ضارب     محمدا

6 – اسم  فاعل در عمل مطابق فعل خود مي باشد اما صفت  مشبهه بر خلاف فعلش  كه لازم است عمل نصبي انجام مي دهد.

 يعني  اسم فاعل اگر از فعل متعدي گرفته شده باشد مانند فعل متعدي هم فاعل مرفوع خواهد داشت و هم مفعول  منصوب

يضرب عل سعيدآ =  علي ضارب سعيدآ

فاعل ضارب ضمير مستتر هو است و اگر از فعل لازم گرفته  شده باشد  فقط  يك فاعل مرفوع خواهد داشت .

مانند    قام سعيد = سعيد قائم ابوه

ولي صفت مشبهه  با وجود آنكه از فعل لازم گرفته  مي شود و فعل لازم مفعول نمي گيرد بر خلاف فعل لازم كه عمل نصبي در مفعول نمي كند عمل نصبي مي كند .

حَسُن خُلق علي = علي حَسَن  خلقَه

 7 حذف اسم فاعل و ابقاء معمولش صحيح مي باشد  اما در صفت مشبهه چنين چيزي صحيح  نيست .

انا سعيدآ ضاربه ------- نصب سعيدا از باب  اشتغال  است و عمل نصب آن ضاربٌ محذوب است

8 – ما مي توانيم موصوف اسم فاعل  را حذف كرده و خود  اسم فاعل را به اسمي كه آن اسمي  ضمير موصوفي اضافه شده است اضافه كنيم اما در صفت مشبهه قبيح است

 9 – فصل ميان اسم فاعل و معمول  مرفوع يا منصوبش هيچ اشكالي  ندارد  چون اسم فاعل  در عمل قوي است اما در صفت مشبهه به خاطر ضعيف بودن صحيح نيست .

سعيد ضارب في الدار ابوه محمدا

10 – معمول  اسم فاعل مي تواند متبوع براي جميع  توابع خمسه واقع شود به خلاف  معمول صفت مشبهه  كه هيچ گاه متبوع براي نعت واقع نمي شود.

علت آن اين است كه معمول صفت مشبهه هميشه سببي است . يعني بايد به سبب يك ضمير مرتبط به موصوف شده باشد  و معمولي كه هيچ گاه نمي تواند دست ازسر اين ضمير موصوفي بكشد در واقع حكم خود ضمير را پيدا كند.

11 – مي توانيم براي معمول مجرور اسم  فاعل در نزد كساني كه وجود محرز را شرط نمي دانند تابع محلي بياوريم اما براي معمول مجرور صفت مشبهه نمي توانيم چنين كاري بكنيم .

سعيدا ضارب خالدو سعيدا

 وفرق مذكور مربوط به اسم فاعلهاي متعدي است زيرا اسم فاعل هيچگاه  به فاعل خود اضافه نمي شود كليه به مفعول به خود  اضافه مي شود و اسم فاعل لازم مفعول به ندارد كه به آن اضافه شود.

 

  با تشکر از آقای  حمید رضا رجایی خوزانی دانشجوی دوره ارشد، که این مطالب را ارسال نمودند.