تجزیه و ترکیب قرآن کریم

بسم الله الرحمن الرحیم

بررسی اعراب جمله ای از حدیث

این عبارت از حدیث در کتاب های مختلف به 4 صورت آمده است :

1-  فليس الله عرف من عرف بالتشبيه ذاته.

منابع : التوحيد - الشيخ الصدوق - ص 35

حياة الإمام الرضا (ع) - الشيخ باقر شريف القرشي - ج 2 - ص 338

صحيفة الرضا (ع) - جمع الشيخ جواد القيومي - ص 316

الانتصار - العاملي - ج 2 - ص 211

موسوعة العقائد الإسلامية - محمد الري شهري - ج 5 - ص 229

- الاحتجاج - الشيخ الطبرسي - ج 2 - پاورقى ص 175

( فليس الله ) الواجب الوجود الواحد الأحد ( عرف من عرف بالتشبيه ذاته ) بل عرف ممكنا من مخلوقاته

- حياة الإمام الرضا (ع) - الشيخ باقر شريف القرشي - ج 2 - ص 338

 يريد انه لا يعرف الله ، من يشبه ذات الله تعالى .

این عبارت توحید صدوق است.

وجوهی که در آن متصور می باشد:

1- فليسَ اللهَ عَرَفَ من عَرَّفَ بالتشبيهِ ذاتَهُ.

لیس از افعال ناقصه – ضمیر مستتر هو اسم لیس و محلا مرفوع – جمله فعلیه خبر لیس محلاً منصوب – الله مفعول مقدم عرف و منصوب -  مَن فاعل عرف و محلاً مرفوع – عرّف فعل و فاعلش ضمیر مستتر هو – بالتشبیه جار و مجرور – ذات مفعول عرّف  و ضمیر ه مضاف الیه- جمله عَرَّفَ بالتشبيهِ ذاتَهُ صله موصول من می باشد.

معنای جمله : خدا را نشناخته است کسی که ذات او را با تشبیه بشناسد.

توضیح : همه مخلوقات به خالقشان شناخته می شود و چگونه ممکن است خدا را با تشبیه به مخلوقاتش بشناخت؟

هرگز کسی که بخواهد با تشبیه کردن ذات واجب الوجود به ممکنات او را بشناسد موفق نخواهد شد. و ممکنات چنین قدرتی ندارند که بتوان با تشبیه آنها به واجب الوجود خداوند تبارک و تعالی را شناخت.

وجوه دیگری هم در اینجا متصور است:

 هر دو عرف را با تشدید یا هر دو را بدون تشدید و یا اولی را مشدد و دومی را بدون تشدید بخوانیم ولی با توجه به متن حدیث و معنای عبارت  بهترین  وجه آن است که اولی را ثلاثی مجرد و دومی را ثلاثی مزید بخوانیم.

2- فليسَ اللهَ عَرَفَ مَن عَرَّفَ بالتشبيهِ ذاتَهُ.

لیس از افعال ناقصه – الله مفعول مقدم عرف و منصوب – عرف فعل و فاعلش ضمیر مستتر هو – جمله فعلیه عرف اللهَ خبر مقدم لیس و محلا منصوب – من اسم مؤخر لیس و محلا مرفوع و جمله فعلیه صله من می باشد.

3- فليسَ اللهُ عُرِفَ من عَرَّفَ بالتشبيهِ ذاتَهُ.

الله را به مرفوع و عرف را به مجهول بخوانیم.

الله اسم لیس و مرفوع  و جمله فعلیه عُرِفَ من عَرَّفَ بالتشبيهِ ذاتَهُ خبر آن و محلا  منصوب و مَن نائب فاعل عُرف و محلا مرفوع

معنای جمله : خدا شناخته شده کسی که ذات او را با تشبیه بشناسد نیست.

وجه دیگر این است که جمله فعلیه الله عُرف را خبر مقدم لیس و محلا منصوب بگیریم و من اسم مؤخر لیس و محلا منصوب.

4- فليسَ اللهَ عُر ْفُ من عَرَّفَ بالتشبيهِ ذاتَهُ.

الله خبر مقدم لیس و منصوب و عُر ْف اسم لیس و مرفوع (عُرف را به اسم(مصدر) بخوانیم نه فعل)

معنای جمله : شناخته کسی که ذات خدا را با تشبیه بشناسد خدا نیست.

البته این معنا چندان مناسب نیست.

می توانیم چنین هم بخوانیم:

فليسَ اللهُ عُر ْفَ من عَرَّفَ بالتشبيهِ ذاتَهُ.

الله اسم لیس و مرفوع و عُرف خبر لیس و منصوب.

معنای جمله :خدا شناخته کسی که ذات او را با تشبیه بشناسد نیست.

لیس از افعال ناقصه است و افعال ناقصه بر سر مبتدا و خبر وارد می شود و مبتدا را مرفوع می کند و خبر را منصوب.

جمله نمی تواند مبتدا واقع شود و تنها خبر می تواند مفرد یا جمله یا شبه جمله باشد.

2-  فليس الله من عرّف بالتشبيه ذاته.

عيون أخبار الرضا (ع) - الشيخ الصدوق - ج 2 - ص 136

بحار الأنوار - العلامة المجلسي - ج 4 - ص 228

نور البراهين - السيد نعمة الله الجزائري - ج 1 - ص 99

مسند الإمام الرضا (ع) - الشيخ عزيز الله عطاردي - ج 2 - ص 122

شرح الأسماء الحسنى - الملا هادى السبزواري - ج 1 - ص 22

- بحار الأنوار - العلامة المجلسي - ج 4 - ص 232

قوله عليه السلام : فليس الله من عرف بالتشبيه ذاته أي ليس من عرف ذاته بالتشبيه بالممكنات واجبا لأنه يكون ممكنا مثلها ، ويمكن أن يقرأ " الله " بالرفع والنصب ، والأول أظهر .

- نور البراهين - السيد نعمة الله الجزائري - ج 1 - شرح ص 99

أي : ليس من عرف بالتشبيه ذاته هو الله ، فيكون ( الله ) خبر ( ليس ) مقدما على الاسم ، ويجوز كونه اسمها . وفي بعض النسخ ( فليس الله عرف من عرف بالتشبيه ذاته ) يعني : ان من شبهه بغيره من الممكنات وعرفه بذلك الشبه لم يعرفه كمن عرفه بالجسم أو الصورة ، لان هذا التعريف لازم لذوات الممكنات .

در این عبارت عرف اول حذف شده است .و معنای آن چنین است:

کسی که ذاتش را با تشبیه بشناساند خدا نیست.

و الله هم می تواند اسم لیس و هم خبر آن باشد و هر دو اعراب رفع و نصب جایز است. و مَن هم خبر یا اسم لیس واقع می شود.

فليس اللهُ (اللهَ)  من عَرَّفَ بالتشبيه ذاتَه.

و می توانیم عرف را به مجهول بخوانیم در این صورت  ذاتُه را به رفع می دهیم تا نائب فاعل فعل مجهول باشد :

فليس اللهُ من عُرِّفَ بالتشبيه ذاتُه.

و در این صورت معنای جمله بهتر از حالت معلوم می باشد:

کسی که ذاتش با تشبیه شناخته شود خدا نیست.

3-  فليس الله عرف من عرف ذاته .

تحف العقول - ابن شعبة الحراني - ص 61

مصباح البلاغة (مستدرك نهج البلاغة) - الميرجهاني - ج 2 - ص 178 - أي المعرفة بالتشبيه

نهج السعادة - الشيخ المحمودي - ج 3 - ص 44  -المراد منه التعريف بالكنه والحقيقة المستلزم للتحديد .

این عبارت عین عبارت اول است فقط جارو مجرور( بالتشبیه) از آن حذف شده است. و به همین دلیل هر کجا بیان شده توضیحی در پاورقی دادند تا ابهامی باقی نماند.

و شاید موجب ابهام این باشد که در روایات دیگر آمده است:

إنما عرف الله من عرفه بالله[1]

إنما عرف الله من عرفه بذاته[2]

لا تدرك معرفة اللَّه إلا باللَّه[3]

يا من دل على ذاته بذاته[4]

اعرفوا الله بالله[5]

و این دسته روایات با عبارت مورد نظر تنافی ندارد.

4- فليس الله عرف من عرف ذاته بالتشبيه

 الاحتجاج - الشيخ الطبرسي - ج 2 - ص 174

این عبارت تنها فرقش با عبارت اول  این است که جای جارو مجرور با مفعول عوض شده است و بقیه موارد عین عبارت اول می باشد.

یا علی